utilitarizm ne demek?
Utilitarizm (Faydacılık)
Utilitarizm veya Faydacılık, ahlaki eylemlerin doğruluğunu ve yanlışlığını sonuçlarına göre değerlendiren bir etik teorisidir. Temel prensibi, "en fazla sayıda insan için en fazla mutluluk" ilkesidir. Yani bir eylem, sonuçları en fazla mutluluğu veya faydayı sağlıyorsa ahlaki olarak doğrudur.
Temel İlkeler
- Sonuç Odaklılık: Bir eylemin ahlaki değeri, eylemin kendisinden ziyade sonuçlarına bağlıdır.
- Fayda İlkesi (The Principle of Utility): Eylemler, mutluluğu artırma veya acıyı azaltma eğiliminde oldukları ölçüde doğrudur.
- Mutluluk: Utilitarizmde "mutluluk" genellikle haz ve acıdan uzak durma olarak tanımlanır.
- Tarafsızlık: Herkesin mutluluğu eşit derecede önemlidir. Kendi mutluluğumuza başkalarınınkinden daha fazla değer veremeyiz.
Utilitarizmin Çeşitleri
- Eylem Utilitarizmi (Act Utilitarianism): Her bir eylemin, sonuçları açısından tek tek değerlendirilmesini savunur. Hangi eylem en fazla mutluluğu sağlıyorsa o eylem doğrudur.
- Kural Utilitarizmi (Rule Utilitarianism): Belirli kuralların, genel olarak en fazla mutluluğu sağlayıp sağlamadığına odaklanır. Bu kurallara uyulması, her zaman en iyi sonucu vermese bile, uzun vadede mutluluğu artıracaktır.
Önemli Utilitaristler
- Jeremy Bentham: Utilitarizmin kurucularından sayılır. Haz ve acıyı ölçmek için "Felicific Calculus" adında bir sistem geliştirmiştir.
- John Stuart Mill: Bentham'ın takipçisi olup, utilitarizmi geliştirmiştir. Nitelikli hazların (örneğin entelektüel hazlar) nicelikli hazlardan (örneğin fiziksel hazlar) daha değerli olduğunu savunmuştur.
Utilitarizmin Eleştirileri
- Sonuçları Öngörmenin Zorluğu: Bir eylemin tüm sonuçlarını önceden tahmin etmek genellikle mümkün değildir.
- Adaletsiz Sonuçlar: Bazen, en fazla mutluluğu sağlayan eylem, azınlığa karşı adaletsiz olabilir.
- Ölçme Problemi: Mutluluğu ve acıyı ölçmek ve karşılaştırmak zordur.
- Aşırı Talepkarlık: Sürekli olarak en fazla mutluluğu aramak, bireyler üzerinde aşırı bir yük oluşturabilir.
Utilitarizmin Uygulama Alanları
Utilitarizm, hukuk, siyaset, ekonomi ve çevre etiği gibi birçok alanda uygulanabilir. Örneğin, kamu politikaları geliştirilirken, en fazla sayıda insanın refahını artırmaya yönelik kararlar alınması utilitarist bir yaklaşımdır.